
Жиырма жылдан астам уақыт бұрын Қазақстан жинақтаушы зейнетақы жүйесіне көшті. Алайда бүгінгі күнге дейін зейнетақы төлемдерін ортақ жүйеге кері қайтару туралы әңгіме толастар емес. Бұрынғы модельге оралу мүмкін бе? Бұл мәселені бүгінгі сараптамамызда анықтайтын боламыз.
Қазақстан 1998 жылы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің арасынан алғаш рет зейнетақымен қамсыздандыру реформасын жүзеге асырды. Бұған 1990-жылдардың соңында өндірістердің жабылуы, көптеген компаниялардың тоқырауға ұшырауы салдарынан бюджетке төлемдердің қысқаруы мен кідіруі, зейнетақылар мен әлеуметтік жәрдемақылардың уақытылы төленбеуі тәрізді бірқатар қиыншылықтардың орын алуы себеп болды.
Бұл аздай, бұрынғы КСРО (ортақ жүйені мұраға қалдырған) республикаларының көпшілігінде, оның ішінде Қазақстанда да, зейнеткерлер санының көбейіп, бала туудың азайғаны байқалды. Мәселен, 1979 жылы Кеңес Одағында бір зейнеткерге 8 жұмысшыдан келсе, 1998 жылға қарай Қазақстанда бұл арақатынас 3 адамға дейін кеміді.
Әлемдік тәжірибе бойынша ұрпақтар ынтымақтастығына негізделген зейнетақы жүйесінің кемінде 4-тен 1-ге дейінгі арақатынаста, яғни бір зейнеткерге еңбек ететін төрт адамнан келген кезде ғана теңгерімді жұмыс істей алатындығы дәлелденді. Олай болмаған жағдайда өсіп келе жатқан теңгерімсіздік шығыстарын мемлекет есебінен жабу қажеттілігі туындайды. Өз кезегінде мемлекет бюджет тапшылығын қысқарту үшін салықтарды көтеруге мәжбүр болады. Сондықтан көптеген елдер жинақтаушы немесе аралас зейнетақы жүйесіне көшуді жүзеге асыруда.
Қазақстан тарихи себептерге байланысты ортақ құрамдас бөлікті әлі де сақтап келеді. Өйткені көптеген зейнеткерлер өздерінің еңбек жолын КСРО кезінде бастағаннан кейін шоттарына жеткілікті қаражат жинауға жас мөлшерлеріне байланысты үлгермеген болар еді. Сондықтан қазіргі уақытта біздің елімізде көп құрамды зейнетақы жүйесі жұмыс істеп, ол ортақ және жинақтаушы бөлікті қамтиды. Уақыт өте келе зейнетақы жүйесі өзгерістерге ұшырап, ортақ бөліктің үлесі азайып, жинақтаушы бөлік керісінше ұлғая түседі.
Ал енді басты сауалға жауап іздеп көрейік. Ортақ модельді неліктен толығымен қайтаруға болмайды? Бұған бірқатар себептер бар. Атап айтқанда, жұмыспен қамтудың қазіргі деңгейін, демографиялық факторларды (халықтың қартаюы сияқты) ескере отырып, мемлекет салықтарды арттыру тәрізді шараларды қабылдауға мәжбүр болады. 1998 жылғы реформаға дейін Қазақстандағы зейнетақы жарнасы жұмыс берушінің қаражаты есебінен жалақының 25,5 пайызы мөлшерін құрағанын еске түсірейік. Ал қазіргі уақытта елімізде жұмыскерлердің табысынан 10 пайыз мөлшеріндегі міндетті зейнетақы жарналары және жұмыс берушілердің есебінен қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер үшін 5 пайыз мөлшеріндегі міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары төленеді. Мемлекет ай сайын бюджеттен (ортақ және базалық) зейнетақы төлеуге орта есеппен 190 миллиард теңгеден астам қаражат жұмсайды. Ал БЖЗҚ-ға жарна түрінде ай сайын орта есеппен 80-85 млрд теңге қаражат түседі. Егер бір жыл ішінде қарайтын болсақ, 2019 жылы бюджет есебінен зейнетақыға шамамен 2,3 триллион теңге жұмсалды (ортақ төлемдер 1,5 трлн теңге, базалық төлемдер 707 млрд теңге). Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына 2019 жылы аударылған жарналар мөлшері 990 млрд теңгені құрады. Яғни болашақта мемлекеттік баж салығынан зейнетақы төлеуге қажетті соманы қамтамасыз ету үшін жинақтаушы құрамдауышты алып тастасақ, алымдарды кем дегенде 2-2,5 есе көбейту керек. Оның үстіне бұл ақша қазынаға түседі және бірден ағымдағы зейнеткерлердің қажеттіліктеріне жұмсалады. Ал БЖЗҚ-дағы шоттарға түсетін жарналар инвестициялық табыспен қоса өсіп отырады.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесіне Қазақстаннан басқа елдер де біртіндеп көшуде. Осылайша соңғы 20 жылда жиынтық зейнетақы активтеріндегі жинақтаушы зейнетақы жүйелерінің үлесі өсіп, 50 пайыздан асты. Бұдан басқа, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының актуарлық есептері негізінде де БҰҰ болжамдарына сәйкес келетін тұжырымдар жасауға болады:
1) Қазақстан халқының саны 2050 жылдың соңына қарай 24 млн адамға жетеді;
2) Халықтың өмір сүру жасының ұлғаюымен бірге елдегі егде адамдардың үлесі тұрақты түрде өсетін болады; 60 және одан жоғары жастағы адамдардың үлесі 2018 жылғы 11 пайыздан 2050 жылға қарай 20 пайызға дейін екі есе дерлік өседі;
3) Елдегі халықтың қартаюының негізгі факторлары бала туудың біртіндеп төмендеуі және өмір сүру ұзақтығының артуы болады;
4) Қазақстандағы өмір сүру ұзақтығының өсуі және бала туудың төмендеуі келешекте әлеуетті жүктеме коэффициентін 2050 жылға дейін айтарлықтай төмендетеді, бұл мемлекеттік бюджетке әлеуметтік және зейнетақымен қамсыздандыру бөлігіндегі жүктемені арттырады.
Үлестіруші зейнетақы жүйесіне оралу көмірсутектерге сұраныстың жалпы әлем бойынша төмендеуі мен қазіргі коронавирустық індет жағдайында кейінге қарай жасалған қадам болып, мемлекеттік бюджетке шамадан тыс жүктеме әкеледі. Сондай-ақ соңғы онжылдықтарда әлемде (Батыс және Шығыс Еуропа, Латын Америкасы елдері немесе Ресей Федерациясы) байқалған бірқатар мемлекеттік дефолттардың өз азаматтары алдында зейнетақы міндеттемелерін қамтамасыз етудің мүмкін еместігі салдарынан болған жағдай екенін атап өткен жөн.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесіне көшудің тиімді әрі дәйекті екендігін БЖЗҚ-ның негізгі көрсеткіштеріне қарап атап өтуге болады. Сонымен, ағымдағы жылдың басынан бері БЖЗҚ зейнетақы жинақтары 1,9 трлн теңгеге немесе 20 пайызға ұлғайды. Осылайша 2020 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша зейнетақы жинақтарының жалпы сомасы 12,5 триллион теңгеден асты. 2020 жылдың басынан бастап 1 қазандағы жағдай бойынша БЖЗҚ салымшыларының шоттарына 1,08 трлн теңгеден астам таза инвестициялық табыс есептелді. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 598,6 млрд теңгеге артық.
БЖЗҚ 2013 жылы құрылды. Қордың құрылтайшысы және акционері ҚР Қаржы министрлігінің «Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті» ММ атынан Қазақстан Республикасының Үкіметі болып табылады. БЖЗҚ-ның зейнетақы активтерін сенімгерлікпен басқаруды ҚР Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Ұлттық Банк зейнетақы активтерін ҚР Үкіметі бекіткен Зейнетақы активтері есебінен сатып алуға рұқсат етілген қаржы құралдарының тізбесіне және БЖЗҚ инвестициялық декларациясына сәйкес инвестициялау лимиттеріне сай инвестициялайды.
Салымшылардың (алушылардың) зейнетақы жинақтарының сомасы зейнетақы активтерін инвестициялау нәтижелеріне сәйкес күн сайын қайта есептеледі және қайта бағаланады.
Инвестициялық кіріс құрамына бағалы қағаздар (салымдар және басқа операциялар) бойынша сыйақы, қаржы құралдарын нарықтық қайта бағалау, валюталық қайта бағалау түріндегі табыстар, сыртқы басқарудағы активтер бойынша алынған табыстар және т. б. кіреді. Инвестициялық табыс – тұрақсыз шама, сол себепті ол қысқа мерзімдік кезеңде оң немесе теріс болуы мүмкін.
2013 жылғы қыркүйектен бастап 2020 жылғы қазанға дейінгі зейнетақы активтерін басқару кезеңінде Ұлттық Банк қамтамасыз еткен инвестициялық кіріс зейнетақы жинақтарының жалпы көлемінің 34 пайыздан астамын немесе 4,3 трлн теңгеден көп соманы құрады.
Қазақстанда жинақтаушы зейнетақы жүйесі енгізілген 1998 жылдан бастап 2020 жылдың 1 қазанына дейінгі таза инвестициялық табыс 5,4 трлн теңгеден асты. Осы уақыт аралығындағы инвестициялық кірістілік өсу қорытындысымен 595,23 пайызды құраса, бұл кезеңдегі инфляция деңгейі өсу қорытындысымен 482,22 пайыз болды.
Осылайша 2020 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша зейнетақы активтерінің нақты табыстылығы 113,01 пайыз болды. Ендеше жоғарыда келтірген нақты деректер зейнетақы жүйесінің жинақтаушы моделінің пайдасына қарай жасалған тағы бір дәлел емес пе?
Айдос Құсайынұлы