Суперинтеллект: болашақ халықаралық ережелер қандай болады?

Жасанды интеллектінің қарқынды дамуы жаңа технологиялық мүмкіндіктермен қатар, оны жауапкершілікпен қолдану, қауіпсіздік талаптарын сақтау және халықаралық деңгейде ортақ қағидаттарды қалыптастыру мәселелерін де алдыңғы қатарға шығарып отыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев AI & Digital Bridge – 2026 халықаралық форумында осы бағыттарға ерекше тоқталып, жасанды интеллектіні бейбіт, қауіпсіз әрі жауапкершілікпен дамыту қажеттігін атап өтті.
Президенттің жасанды интеллектіні басқаруға қатысты халықаралық ынтымақтастықты күшейту және Суперинтеллект туралы келісімді болашақ халықаралық пакттің негізіне айналуы мүмкін үлгі ретінде қарастыру жөніндегі ұсынысы технологиялық дамудың ұзақмерзімді бағытын айқындауға мүмкіндік береді. Бұл ретте ғылыми зерттеулерді дамыту, заманауи цифрлық инфрақұрылым қалыптастыру және білікті мамандар даярлау Қазақстанның AI саласындағы әлеуетін арттырудың маңызды бағыттары ретінде қарастырылады.
Осы мәселелердің мәні мен Қазақстан үшін маңызын М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету» кафедрасының доценті, PhD Жұматаев Нұрлыбек сараптамалық пікірінде түсіндірді. Оның айтуынша, жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін адам капиталымен, ғылыми әлеуетпен және халықаралық технологиялық ынтымақтастықпен ұштастыру Қазақстанның жаңа технологиялық дәуірдегі мүмкіндіктерін кеңейте түседі.
– Қасым-Жомарт Тоқаев Суперинтеллект туралы келісімді болашақ халықаралық пактке негіз бола алатын үлгі ретінде атап өтті. Президенттің бұл бастамасы жасанды интеллектіні дамыту мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету арасындағы тепе-теңдікті қалыптастыруға қалай ықпал етеді?
– Менің ойымша, бұл жерде ең алдымен жасанды интеллектінің адамзат дамуына беріп отырған жаңа мүмкіндіктерін атап өткен жөн. Бүгінде бұл технология экономика, білім, ғылым, медицина, өндіріс және мемлекеттік басқару сияқты көптеген саланың дамуына тың серпін беріп отыр. Ал алдағы кезеңде оның мүмкіндіктері одан әрі кеңейе түсетіні анық. Сондықтан технологиялық дамумен қатар, оны жауапкершілікпен әрі қауіпсіз қолданудың ортақ қағидаларын қалыптастыру мәселесі де өзекті.
Осы тұрғыдан алғанда, Қасым-Жомарт Тоқаевтың форумда жетекші америкалық технологиялық компаниялар қол қойған Суперинтеллект туралы келісімге ерекше назар аударуы маңызды. Президент бұл құжатты халықаралық деңгейде зерделеуге болатын үлгі ретінде атап, мамандардың жан-жақты талқылауынан кейін оның қағидаттары болашақ халықаралық пакттің негізіне айналуы мүмкін екенін айтты. Яғни Мемлекет басшысы нақты бір келісімді ғана қолдап отырған жоқ, сонымен қатар жасанды интеллектіні басқаруға қатысты халықаралық деңгейде ортақ әрі түсінікті қағидалар қалыптастыру идеясын қолдап отыр.
Бұл ұстаным Президенттің жасанды интеллект мәселесіне қатысты бұған дейінгі көзқарасымен де толық сабақтасады. Қасым-Жомарт Тоқаев жасанды интеллектінің әлеуеті зор екенін айта отырып, оның адамзатқа әсерін, қауіпсіздік мәселелерін және жауапкершілік қағидаларын қатар қарастырып келеді. Осы тұрғыдан алғанда, аталған келісімді болашақ халықаралық пакттің өзегіне айналдыру туралы ұсыныс – технологиялық дамуды шектеу емес, керісінше, оның адам игілігіне қызмет етуіне қажетті ортақ ережелерді алдын ала қалыптастыруға бағытталған қадам.
Президент жасанды интеллектінің мүмкіндіктері кеңейген сайын, оны қолданудың жауапкершілігі де арта түсетінін атап өтті. Бұл жерде сөз технология мен адам арасындағы қауіпсіз әрі тиімді өзара іс-қимылды қамтамасыз ететін қағидалар туралы болып отыр. Болашақта жасанды интеллектінің қоғам өміріндегі рөлі одан әрі күшейетінін ескерсек, бүгіннен бастап халықаралық деңгейде ортақ түсініктер мен жауапкершілік нормаларын қалыптастырудың маңызы зор.
Мен IT саласының маманы ретінде жасанды интеллектінің қауіпсіздігі мен жауапкершілігі технологияны әзірлеудің барлық кезеңінде ескерілуі маңызды деп санаймын. Бұл алгоритмді жобалаудан бастап, деректермен жұмыс істеу, модельді оқыту, тестілеу және нақты қолдану үдерістерін қамтиды. Осындай кешенді тәсіл жаңа технологияларға деген сенімді нығайтып, оларды қоғам игілігіне бағыттауға мүмкіндік береді.
Сондықтан Мемлекет басшысының бұл бастамасын дәйекті әрі ұзақмерзімді көзқарастың көрінісі деп бағалауға болады. Президент бүгінгі технологиялық өзгерістермен қатар, олардың ертеңгі халықаралық жүйеге ықпалын да ескеріп отыр. Суперинтеллект туралы келісімді болашақ халықаралық пакттің негізі ретінде қарастыру жөніндегі ұсыныс Қазақстанның жасанды интеллектіні бейбіт, қауіпсіз және жауапкершілікпен дамытуға бағытталған ұстанымын айқындай түседі.
– Мемлекет басшысы жасанды интеллектінің мүмкіндігі артқан сайын, онымен байланысты жауапкершіліктің де күшейе түсетінін атап өтті. Президенттің осы мәселеге баса мән беруі Қазақстанның жаһандық технологиялық үдерістерге көзқарасының қандай ерекшелігін көрсетеді?
– Жасанды интеллект туралы сөз болғанда, ең алдымен оның адам өміріне, экономикаға және түрлі салалардың дамуына беріп отырған мүмкіндіктеріне назар аударған жөн. Ол уақытты үнемдеуге, көптеген үдерісті оңтайландыруға, еңбек өнімділігін арттыруға және жаңа шешімдер әзірлеуге мүмкіндік беріп отыр. Технологияның мүмкіндігі кеңейген сайын, оны жауапкершілікпен әрі тиімді қолдану мәдениетін қалыптастырудың маңызы да арта түседі.
Менің түсінігімде, жауапты жасанды интеллект дегеніміз – технологиялық мүмкіндіктері жоғары ғана емес, сонымен бірге жұмысының қағидаттары түсінікті, сенімділігі тексерілген және адам тарапынан тиімді басқарылатын жүйе. Мұндай тәсіл жасанды интеллектіні медицина, қаржы, мемлекеттік басқару, білім және басқа да маңызды салаларда кеңінен қолдануға берік негіз қалыптастырады.
Қазақстан үшін бұл бағыттың маңызы ерекше. Біз дайын технологияларды тиімді пайдалана отырып, өзіміздің ғылыми және инженерлік әлеуетімізді қатар дамытуымыз қажет. Бұл ретте азаматтардың дербес деректерін қорғау, алгоритмдердің ашықтығы және цифрлық қауіпсіздік мәдениетін жетілдіру де технологиялық дамудың маңызды құрамдас бөлігі болмақ.
Бұл бағытта университеттердің рөлі де жоғары. Студенттерге жасанды интеллект құралдарын пайдалануды үйретумен қатар, олардың жұмыс істеу қағидаттарын түсіндіру, технологияны сауатты қолдану мәдениетін қалыптастыру маңызды. Осы арқылы жаңа буын мамандары заманауи технологияларды кәсіби қызметінде тиімді пайдалана алады.
Болашақта технологияны меңгерген және оны жауапкершілікпен қолдана алатын білікті мамандарға сұраныс арта түсетіні анық. Сондықтан білім, технология және жауапкершілік ұғымдарының өзара сабақтастығы Қазақстанның жасанды интеллект саласындағы әлеуетін одан әрі арттыруға мүмкіндік береді.
– Қасым-Жомарт Тоқаев жасанды интеллектіні бейбіт әрі жауапкершілікпен қолдану қажеттігін үнемі айтып келеді. Осы ұстаным халықаралық деңгейде AI-ды қауіпсіз дамытуға қатысты ортақ қағидалардың қалыптасуына қандай негіз бола алады?
– Жасанды интеллектінің басты ерекшеліктерінің бірі – оның мемлекеттік шекарадан тыс кең ауқымда қолданылуында. Бір мемлекетте әзірленген технологияны әлемнің әр түкпіріндегі миллиондаған адам пайдалана алады. Сондықтан жасанды интеллектіні дамытуда халықаралық ынтымақтастық пен ортақ қағидаттардың маңызы ерекше.
Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің форумдағы Қазақстанның жасанды интеллектіні бейбіт, қауіпсіз әрі жауапкершілікпен дамыту ұстанымын атап өтуі өте маңызды. Мемлекет басшысы халықаралық ғылыми-технологиялық ынтымақтастықты нығайтуға, білім мен тәжірибе алмасуға ерекше мән беріп отыр. Бұл ұстаным технологиялық прогресті жаһандық деңгейде үйлесімді дамытуға мүмкіндік береді.
Мұндай ынтымақтастықтың бірнеше маңызды бағытын атап өтуге болады. Біріншіден, жасанды интеллект жүйелерінің қауіпсіздігін бағалауға қатысты ортақ талаптар мен тиімді тәжірибелер қалыптастыруға болады. Екіншіден, технологияларды қолдану барысында адам құқықтары мен дербес деректерді қорғау мәдениетін одан әрі дамыту маңызды. Үшіншіден, жасанды интеллект саласындағы ғылыми-технологиялық жетістіктердің мүмкіндіктерін әртүрлі елдердің пайдалануына жағдай жасау халықаралық дамуға серпін береді.
Сонымен қатар халықаралық ықпалдастық ғалымдардың бірлескен зерттеулерін, ортақ ғылыми жобаларды, мамандар даярлау мен тәжірибе алмасуды қамтуы қажет. Мұндай байланыстар ғылыми қауымдастықтар арасындағы өзара тәжірибені арттырып, жаңа технологиялық шешімдердің пайда болуына жол ашады.
Бұл бағытта Қазақстан университеттерінің әлеуеті жоғары. Халықаралық ғылыми байланыстар отандық ғалымдарға жаңа зерттеу бағыттарын игеруге, шетелдік әріптестермен бірлескен жобалар жүзеге асыруға және қазақстандық технологиялық шешімдерді халықаралық деңгейде танытуға мүмкіндік береді.
Президенттің жасанды интеллект саласындағы халықаралық ынтымақтастыққа басымдық беруі Қазақстанның жаһандық технологиялық үдерістерге белсенді қатысуға және ғылыми-технологиялық әлеуетін одан әрі дамытуға бағытталғанын көрсетеді.
– Президенттің жасанды интеллектінің қазіргі мүмкіндіктерімен қатар, оның болашақтағы ықтимал тәуекелдерін де алдын ала бағалауы қаншалықты маңызды? Бұл Мемлекет басшысының технологиялық саясаттағы ұзақмерзімді ұстанымын қалай сипаттайды?
– Ақпараттық технологиялар саласында технологиялық даму мен оны сүйемелдейтін құқықтық, ғылыми және кадрлық жүйелердің қатар жаңаруы аса маңызды. Жасанды интеллектінің қарқынды дамуы бізге осы бағыттардың барлығын кешенді түрде дамытуға жаңа мүмкіндіктер беріп отыр.
Бүгінде жасанды интеллектінің мүмкіндіктері жыл сайын кеңейіп келеді. Бірнеше жыл бұрын күрделі болып көрінген технологиялар қазір күнделікті қолданысқа еніп жатыр. Бұл үдеріс алдағы уақытта да жалғасып, интеллектуалды жүйелердің жаңа буынының қалыптасуына жол ашады. Сондықтан технологияның келешектегі даму бағытын алдын ала зерделеу және оған қажетті ғылыми, құқықтық әрі кадрлық негізді қалыптастыру – ұзақмерзімді технологиялық саясаттың маңызды бөлігі.
Осы тұрғыдан алғанда, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасанды интеллектінің дамуын ғана емес, оның болашағын қамтамасыз ететін экожүйені қатар қалыптастыруға мән беруі өте маңызды. Бұл ретте ғылыми зерттеулер, цифрлық инфрақұрылым және білікті мамандар даярлау өзара сабақтас бағыттар ретінде қарастырылады.
Меніңше, технологиялық саясатта осы үш бағыттың қатар дамуы Қазақстан үшін үлкен мүмкіндік береді. Ғылыми зерттеулер жаңа шешімдердің пайда болуына жол ашса, заманауи инфрақұрылым оларды тәжірибеде қолдануға мүмкіндік береді. Ал білікті кадрлар осы әлеуетті нақты экономикалық және әлеуметтік жобаларға айналдырады.
Бұл ретте университеттердің рөлі ерекше. Олар заманауи білім берумен қатар, жасанды интеллект саласындағы ғылыми зерттеулерді дамытуға, жаңа алгоритмдер мен технологиялық шешімдер әзірлеуге, өндіріс пен экономиканың нақты сұраныстарына жауап беретін жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ғылыми орталықтарға айналуы қажет.
Президент көтеріп отырған мәселелерді ұзақмерзімді технологиялық саясат тұрғысынан қарасақ, мұнда болашаққа алдын ала дайындалуға бағытталған жүйелі көзқарас байқалады. Бүгіннен бастап ғылыми база қалыптастыру, заманауи инфрақұрылымды дамыту және жаңа буын мамандарын даярлау арқылы Қазақстан жасанды интеллектінің келесі кезеңдеріне берік негіз қалыптастыра алады.
Бұл бағыттағы жұмыстардың жүйелі түрде жүзеге асуы Қазақстанның өзінің технологиялық шешімдерін әзірлейтін, ғылыми әлеуетін күшейтетін және жаһандық цифрлық кеңістіктегі орнын нығайтатын ел ретінде қалыптасуына мүмкіндік береді.
– Мемлекет басшысы жасанды интеллект адамзаттың дамуына қызмет етуі керек екенін атап өтті. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның технологиялық прогресс пен адам қауіпсіздігін қатар қамтамасыз етуге бағытталған ұстанымы халықаралық AI күн тәртібіне қандай мазмұн қоса алады?
– Менің ойымша, жасанды интеллектінің даму деңгейін оның техникалық мүмкіндіктері мен экономикалық көрсеткіштерімен қатар, адам өміріне әкелетін нақты пайдасы арқылы да бағалау маңызды. Мемлекеттік қызмет көрсету үдерістерін жеделдету, ауылдағы оқушылардың сапалы білім алуына жаңа мүмкіндіктер ашу, медицинадағы диагностиканы жетілдіру және өндірістегі үдерістерді оңтайландыру сияқты бағыттарда жасанды интеллектінің әлеуеті жоғары.
Қазақстан үшін жасанды интеллектіні дамытқанда осындай қолданбалы бағыттарға ерекше мән беру маңызды. Бұл технологияның нақты әлеуметтік және экономикалық нәтижелерге бағытталуына мүмкіндік береді.
Өзім қызмет ететін ақпараттық технологиялар саласында біз жасанды интеллектіні білім беру, компьютерлік көру, ақпараттық қауіпсіздік және түрлі процестерді автоматтандыру бағыттарында қарастырамыз. Тәжірибе көрсеткендей, технологияның құндылығы оның күрделілігімен қатар, нақты міндеттерді қаншалықты тиімді шешетінімен де айқындалады. Сондықтан Қазақстан үшін өзекті мәселелерге бағытталған AI-жобаларды дамыту маңызды.
Сонымен қатар жасанды интеллект адамның интеллектуалдық мүмкіндіктерін кеңейтіп, оның еңбек өнімділігін арттыратын тиімді құрал ретінде қарастырылғаны жөн. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та технология білім алу, сыни ойлау және адамның шығармашылық әлеуетін дамытуға қызмет етуі қажет екенін атап өтті. Бұл – адам капиталы мен технологиялық дамуды өзара сабақтастыратын маңызды ұстаным.
Қазақстан халықаралық деңгейде осы бағыттағы тәжірибесімен бөлісе отырып, қазақ тілі сияқты ұлттық тілдерге арналған интеллектуалды жүйелерді дамыту, білім беру мен мемлекеттік қызмет көрсету салаларындағы цифрлық шешімдерді жетілдіру бойынша бірлескен жобаларды ұсына алады. Бұл еліміздің технологиялық әлеуетін халықаралық ғылыми-технологиялық ынтымақтастықпен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Әсіресе, жасанды интеллект технологияларының әртүрлі мемлекеттер үшін қолжетімді болуы жаһандық технологиялық дамудың маңызды бағыты. Ғылыми біліммен, озық тәжірибемен және технологиялық шешімдермен алмасу арқылы мемлекеттер өздерінің цифрлық әлеуетін арттыра алады.
Сөз соңында айтарым, жасанды интеллект – адамзаттың мүмкіндігін кеңейтетін қуатты технологиялық құрал. Оның әлеуетін толық ашу үшін технологиямен қатар, оны әзірлейтін, басқаратын және тиімді қолданатын білімді, жауапты әрі білікті мамандар қажет.
Сондықтан жасанды интеллект дәуірінде адам капиталына инвестиция салу, сапалы білім беру және ғылыми-инженерлік әлеуетті дамыту айрықша маңызға ие. Бұл ретте Қазақстанның жаңа буын мамандарын даярлауға және ұлттық технологиялық әлеуетті күшейтуге бағытталған саясаты жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін ел игілігіне тиімді пайдалануға берік негіз қалыптастырады.