Түтінсіз реттегіштер: темекіні кім қолдайды?

Зияны көбірек заттарға қолжетімділік те қиындау немесе керісінше, тұтынушылар зияны аз өнімдер туралы ақпаратты көбірек білу керек қой. Бір қарағанда, бұл халқының денсаулығын қорғайтын үкіметтің қалыпты қисыны сияқты көрінеді?

Құрамында никотин бар балама өнімдерді реттеу медициналық ғылыми қауымдастықта да, заң шығарушылар үшін де кедергі болып отыр. Түрлі елдерде сигаретті, темекіні қыздыру жүйелерін және электрондық темекі сынды өнімдерді реттеу туралы мүлде қарама-қайшы көзқарастар бар. Бір жағынан, никотиннің өзі тәуелділік туғызатыны анық, бірақ ел ойлағандай зиянды емес. Негізгі зиян өнімнің жануынан пайда болады — шайырлар мен түрлі канцерогендер бірқатар ауыр дерттерге апаруы мүмкін. Бірақ екінші жағынан, егер біз никотиннен аулақ болып, құрамында никотині бар зиянды компоненттердің барлық спектрін қарастырсақ, онда түтінсіз өнімдердің (темекіні қыздыру жүйелері, электрондық темекі, сағыз) темекі шегу кезінде жану процесі нәтижесінде пайда болатын түтінді өнімдерге (сигареттер, темекі, ауыр металл, шайыр, қорқор) қарағанда, зияны әлдеқайда аз (ғылыми тұрғыдан дәлелденген) екені анық. Түтін денсаулыққа басты қауіп төндіреді, өйткені құрамында улар, ауыр металдар, шайырлар және қатерлі ісік ауруын және темекі шегумен байланысты басқа да ауруларды қоздыратын көптеген канцерогендер бар. Ал түтінсіз өнімдерді пайдалану кезінде құрамында 90-95% аз зиянды заттар бар темекі аэрозолы (буы) пайда болады, мұны жетекші тәуелсіз ғылыми институттар мен беделді ғалымдар дәлелдеген.

Сондықтан, реттеудің негізгі критерийі — бұл түтінге байланысты қауіптердің болуы немесе болмауы. Мұндағы басты мәселе барлық темекі өнімдерінің (темекі, сигара, темекі тарту түтігі, қорқор және т.б тұтыну үшін жану процесін қажет ететін басқа құрылғылар) және никотині бар балама өнімдердің (темекіні қыздыру жүйелері, электрондық темекі, никотин, пластырь, сағыз) қауіптіліктерін бағалау жүйесін дамыту болды. Олардың барлығы — темекі мен сигарадан бастап, темекіні қыздыру жүйелері, электрондық темекіге дейін адам денсаулығына келтіретін нақты зиян деңгейіне сәйкес анықталуы керек.

Соңғы жылдары ғылыми-медициналық және сараптамалық қоғамдастықта бұл мәселені шешудің бірқатар ымыраластық тәсілдері жасалды. Никотині бар өнімдерді реттеуде ғалымдар мен үкімет арасында қолдау тапқан сараланған көзқарас бар. Белгілі кардиологтардың бірі, Онасис кардиохирургия орталығының қызметкері (Греция) Константинос Фарсалинос, заңнама балама ретінде қауіптілігі төмендетілген инновациялық өнімдерді қарастырған бірнеше елдердің тәжірибесіне назар аударады. Бұл Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Норвегия, Швеция және т.б. Онда темекі, сигара, электрондық темекі, электрлік темекі қыздыру жүйелері әр түрлі санатты тауар ретінде жеке реттеледі. Олар тұтыну, салық салу және айналым бойынша бір-бірімен теңестірілмейді.

— Темекі шегуге қарсы сәтті күресетін елдерге назар аударыңыз. Ұлыбританияда темекі шегушілердің үлесі қазір 15% құрайды, Жаңа Зеландиядағы бұл көрсеткіш одан да төмен. Таяу арада тіпті елестетудің өзі қиындайды. Ең бастысы, бұл елдер электрондық темекі сияқты жаңа түтінсіз өнімдерді құптайды. Өйткені, олар мұны темекі шегуді тастайтын және улы темекі түтінімен улануды тоқтататын тиімді құрал ретінде қарастырады. Бұл — темекі шегушілердің санын азайтатын құралдар», — дейді доктор Фарсалинос.

Өз кезегінде консервативті көзқарастағы заң шығарушылардың қарама-қарсы тәсілі аз зиянды түтінсіз өнімдерді темекімен теңестіру болып табылады. Бұл тәсіл денсаулық сақтаудың ықпал етпейді және халықтың темекі шегуден бас тартуына ықпал жасамайды. Керісінше, нарықта шынымен зиянды өнімдердің пайда болу мүмкіндігін жоятын түтінсіз өнімдерге қойылатын талаптарды белгілеу қажет.

«Мен темекі шегудің ең үлкен проблемалары бар елдер баламалы өнімдерге, оларды темекіге теңестіруге қатысты қатаң ережелер енгізуге тырысқан жағдайға кекесінмен қарайды», — дейді доктор Фарсалинос. — Бұл бір парадокс бар: Ресей (40%) және Греция (33%) сияқты темекі көп шегетін мемлекет шылым шегуді нарықтағы бәсекеге қабілетті өнім ретінде ең жақсы нұсқа ретінде сақтауға тырысады. Яғни, сол жерде олар темекі түтінімен адамдарды улауға тырысады. Бұл таңқаларлық және күлкілі көрінеді, бұл жерде денсаулық сақтаудың қисынды тәсілі жоқ. Бәлкім, бұл елдерде жоғалтатын ештеңе жоқ шығар? Қалай екенін қайдам, егер олар мұны реттеуге деген көзқарасты өзгертсе, ұлт денсаулығы тұрғысынан көп нәрсе алуға болатындығын түсінбейді.

Оттава университеті заң факультетінің профессоры Дэвид Суинор (Канада) әр түрлі никотинді өнімдеріне деген көзқарасты анықтауда тәуекелдердің тепе-теңдігін қамтамасыз ету маңызды деп санайды. «Бұл саладағы басты мораль: біз әр түрлі өнімдердегі зияндылық деңгейлерін нақты ажыратамыз. Егер сіз қауіптілігі жоғары өнімдерге (темекі сияқты) қауіптілігі төмен өнімдер сияқты қарасаңыз, нәтижесінде зиянды өнімнен қорғанасыз. Темекі арзан, әлдеқайда арзан, сондықтан адамдарға зияны аз өнімге ауысуға ешбір себеп жоқ».

Көптеген ғалымдар мен заң шығарушылар құрамында никотині бар өнімдердің әрбір жеке түріне қатысты жеке ереже аз зиянды өнімдерді саналы түрде таңдаған адамдарға осындай инновациялық технологияларды қолдана отырып, заң деңгейінде артықшылық алуға мүмкіндік береді деп санайды. Бұл салық салуда да (тиісінше, баға бойынша да), өнімді неғұрлым қатаң нормативтік-құқықтық базада пайдалану кезінде де артықшылықтар береді.

— Инновациялық өнімдерді сараланған реттеу қоғамдық денсаулық сақтау үшін өте маңызды деп санаймын. Оларды бір топқа біріктірудің қажеті жоқ. Салық салудың үш деңгейі болуы мүмкін: біреуі темекіге, екіншісі темекіні қыздыруға арналған жүйелер үшін (жану процесі жоқ қыздыру технологиясы — т. б.), үшіншісі — булану технологиялары үшін (электронды темекіде қолданылатын материалдар) , — дейді тәуелсіз кеңесші және никотин, каннабис, КБД (Каннабидиол) саласындағы медициналық сарапшы, Патрисия Ковачевич (АҚШ).

Балама өнімдерді жеке реттеу туралы айта отырып, біз сөзсіз дәлелдемелер базасына, яғни инновациялық түтінсіз жүйелердің төмендетілген тәуекелдерін растайтын негіздерге жүгінеміз. Бүгінгі таңда мұндай зерттеулер өте көп. Олардың нәтижелерін, атап айтқанда темекіні қыздыру жүйелерін Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Норвегия, Швеция және басқа да бірқатар мемлекеттер ресми түрде мойындады. Кейбір мемлекеттердің үкіметі зерттеулердің әрқайсысы инновациялық жүйелер туралы ортақ идеяларды қалыптастыру үшін жеткіліксіз деген пікірді қолдайды, бірақ соған қарамастан бұл проблема біздің көз алдымызда шешіліп жатыр. Осы тақырып бойынша жарияланған беделді ғылыми еңбектердің, сонымен қатар темекіні қыздыру технологияларын талдауға арналған ғылыми орталықтардың саны қарқынды өсуде. Жарияланған тәуелсіз сараптамалардың саны үнемі өсіп келе жатқандықтан, көптеген ғалымдар олардың нәтижелеріне енді сенуге болады деп санайды.

Мәселен, Лондонның императорлық колледжі электронды темекінің және никотинді алмастыратын терапияның (НАТ) дәстүрлі темекіден бас тартуға әсері туралы тәуелсіз клиникалық зерттеулер жүргізді. Нәтижелері өте қызықты болды. «Империал колледждің 2019 жылдың ақпан айында жүргізілген зерттеуіне сәйкес, никотині бар электронды темекі никотинді алмастыратын дәстүрлі терапиядан (гипстен, сағыз т.б.) екі есе тиімді болды», — дейді COEHAR орталығының докторы Рикардо Полоза (Италия). — Сондықтан, балама өнімдер темекі шегумен күресуде және никотинді толықтай жою жолында көмекші буын бола алады».

Көршілес Ресейде де темекі қыздыру жүйелерінің (ТҚЖ) адам ағзасына әсерін зерттейтін бірқатар ірі ғылыми орталықтар бар. Медицина саласындағы ең беделділердің бірі — тәуелсіз зерттеулер жүргізетін Қазан федералды университеті. Атап айтқанда, клиникалық зерттеулердің нәтижелері бойынша, ҚФУ ғалымдары ТҚЖ қолданған кезде мутагендік индексі төмендейді және денеге кіретін зиянды бөлшектердің жалпы статистикасы темекі шекпейтіндермен бірдей болады деген қорытындыға келді. «Біздің тәжірибеміз көрсеткендей, темекіні қыздыру жүйесін қолданудың нәтижесінде иммунокүшейтуші әсерді көреміз. Көбінесе ол жекелеген жүйелерде, жасушаларда көрінеді», — дейді ҚФУ ғылыми қызметкері, доцент, медицина ғылымдарының кандидаты Саяр Абдулхаков.

Дәстүрлі темекі шегуден қауіптілігі төмен өнімдерді қолдануға (темекіні қыздыру жүйелері және электронды темекілер т.б.) ауысу зиянды заттардың адам ағзасына әсерін едәуір төмендетуге әкелуі мүмкін. Бұл темекі шегу кезінде денеге бірнеше жыл бойы сіңген өнімнің жану процесінде пайда болатын зиянды алып тастауға байланысты. Осыны ескере отырып, темекі мен түтінсіз өнімдерді реттеудегі деңгейлес тиімді тәсіл бола қоймайды деуге болады. Реттеу үшін қолда бар ғылыми деректерді талдай отырып, барынша мұқият және ойластырылған тәсіл қажет. Мемлекеттік деңгейде бұл деректерді әр түрлі сараптамалық қауымдастықтар мен жетекші медициналық университеттердің қатысуымен мұқият зерттеу қажет. Бұл аз зиянды өнімдер мен ең зиянды темекі өнімдері, яғни дәстүрлі темекіні реттеудің тәсілдерін нақты саралауға мүмкіндік береді.